Karizmatik Lider ve Ondan Bizde Bir Tane Var
Yener Özen

Karizmatik Lider ve Ondan Bizde Bir Tane Var

07.01.2021 Perşembe 10:26

Karizmayı iyi anlayabilmek için kavramın kaynağına inmek yararlı olacaktır. Karizma kavramı yeni ahit’ te özellikle de Romalılar 12 ve 1 corinth’ liler 12 adlı st. Paul’ un iki mektubunda mevcuttur. Kral James İncil’ inde söz konusu kısımların tercümesini yapanlar,  yunanca karizma kelimesini yerinde olarak “ ilahi bir lütuf” şeklinde çevirmişlerdir. Tarihsel olarak “ yetenek” manasına gelen eski bir yunan kelimesinden türeyen karizma kavramı, daha sonra Hıristiyan kilisesince tanrı tarafından iyileştirme, tahmin gibi olağanüstü, beceri gerektiren işleri gerçekleştirebilmek için gönderilen yetenekleri açıklamak gayesi ile kabul edilmiştir. Kelime, Max Weber öncülüğünde, liderlik olgusuna uygulanmıştır.

Karizma, niteliksel bakımdan belirli alanlar için geçerli olabilmekte ve olmaktadır. Bu ise, karizmatik kişinin sahip olduğu misyona ve güce niteliksel kısıtlamalar getiren, dışsal olmaktan çok içsel bir sorundur. Karizmatik kişinin sahip olduğu misyon, mana ve içerik yönünden yerel, etnik, toplumsal, siyasi, mesleki veya başka bir bakımdan sınırlı bir guruplara hitap edebilmekte, eğer söz konusu misyon bu şekilde sınırlanmış bir gurup insana hitap ediyorsa ki kural olarak böyledir, o insanların çevresi ile sınırlı kalmakta ve o kişinin diğer insanlar gözünde de karizmatik olması beklenememektedir. Bununla birlikte zamanla karizma anlayışında da değişikler söz konusudur.

Karizma hakkındaki en yaygın yanlış kanı, onun karizmatik bireyin doğrudan kişiliği ile bağlantılandırılmasıdır.  Karizmanın bir kişinin bir özelliğinde veya özelliklerinin kombinasyonunda yaptığı ve çoğu insan ‘ karizmatik bir kişiliğe’ sahip olmazken bazı liderlerin buna doğal olarak sahip olduğu seklinde yanlış bir fikir vardır. Karizmanın fiziksel niteliklerle alakası yoktur. Karizma, insanın fiziki yapısından değil, aklından, ruhundan ve kalbinden kaynaklanmaktadır. Tüm büyük güçler gibi fiziksel varlığı yoktur. Bariz biçimde karizmatik olan özellikler olağanüstü olanı öne çıkardıklarından, her türlü akıcılığın karşısında yer almakta, fakat akıl için en büyük genişleme potansiyeli de anlamın sınırları içinde kalmaktadır.

Karizmatik liderliğin; yalnızca içsel bir irade kabul ettiği, var olan otorite biçimlerini yıktığı, her yönüyle bürokratik egemenliğin karşısında olduğu, yeni sorumluluklar, fikirler ve toplumsal ilişkiler oluşturduğu, diğer birçok liderlik biçiminde olduğu gibi karizmatik liderliğin de güven, ilham etmek gibi psikolojik bir yönünün bulunduğu, rasyonel ekonomik davranışların tümünü reddettiği karizmanın olumlu ve olumsuz olmak üzere iki yönünün bulunduğu, karizmatik eğilimli toplumların tamamında farklı derecelerde ortaya çıktığı, rutinin ve kurumsal kalıcılığın karşısında yer aldığı karizmanın kaos ve kargaşanın yaşandığı ortamlarda ortaya çıktığı, yenilikçi ve değişken olduğu anlaşılmaktadır.

Karizmatik liderin karizma gücüne sahip olduğu bilinir. Bu güç; liderin çalışanlar veya grup üyelerinin tutum ve davranışları üzerindeki potansiyel etkisidir. a) uzman gücü: tecrübe ve bilgiden kaynaklanır, b) karizmatik güç: bireyin istisnai özelliklerinden kaynaklanır, c) yasal güç: resmi otoriteden kaynaklanır, d) ödül ve/veya zorlayıcı gücü: kaynakların çalışanları ödüllendirmek veya cezalandırmak için kontrol edilmesi. Bilginin kontrolü de bir başka güç formu olabilir. Son olarak politik güç etki yaratmak için şu taktikleri ortaya koyar: a) Karar sürecinin kontrolünü sağlamak, b) Birleşmeyi sağlamak, c) Muhaliflerin desteğini almak.

Bu anlamda karizma gücü, bireyin başkalarına tepki vermesinden çok başkalarının bireye tepki vermesini sağlama yeteneğidir. Karizma gücünü kullanabilen yöneticiler astlarında özdeşleşme, hayranlık duyma ve kendilerini yöneticiyle tanımlama gibi özellikler oluşturmanın yanı sıra, onlara yeni amaçlar, umutlar verebilmekte ve bunlara ulaşmada başarı göstermelerini sağlayabilmektedirler. Karizma gücü, önderin yasal, zorlayıcı ve ödül güçleri olsun veya olmasın astlarda yoğun bağlılık ve bunun sonucu kesin uyma davranışı yaratabilmesine imkân verir.

Karizmatik güç kullanan liderler çoğunlukla örgütleri için bir vizyona sahiptirler. Vizyon ise, liderin idealize edilmiş bir gelecek hayali göstermek için kullandığı imgedir. Meydan okuyucu imge ile donanmış olan karizmatik liderler, izleyicileri üzerinde derin ve olağanüstü etkilere sahip olabilirler. Bu etkilerin bireysel ya da sosyal anlamda yararlı etkiler olması daha olasıdır. Fakat tam tersi de olabilir. Bazı mensuplarını intihara yönlendiren 1990’ların “Cennetin Kapısı” ve Japonya’daki cinayetlerden sorumlu “Aum” tarikatları gibi pek çok tarikat bunlara örnek olarak gösterilebilir. Bu tarikatların liderleri, ortaya koydukları güçlü vizyon sayesinde, izleyicilerini toplumun kabul edemeyeceği kadar sıra dışı değer ve davranışlara yönlendirebilmişlerdir. İş dünyasında da bu anlamda vizyonun önemi giderek daha fazla vurgulanmakta ve çalışanları, liderlerinin misyonu uğrunda kişisel fedakârlıklar yapmaya ve görev sınırlarının ötesinde çalışmaya ikna edebilecek kadar güçlü bir karizmatik liderlik üzerinde durulmaktadır.

Karizmatik liderlik ve karizma gücü demokrasinin kurlarının işlerlik kazandığı toplumlarda otoriterlik olarak algılanır. Bunun yerine transformasyonel liderlik ve ilişki gücü daha anlamlıdır. Bu liderlik ve güç tarzı ile kişi karizmatik yönetim anlayışını ve güç kullanma ve irade ortaya koyma yönünden elini daha güçlü kılabilmektedir.

İlişki Gücü; güç kazanmanın en doğrudan yollarından biri de daha güçlü olanlarla ilişki içerisine girmektir. Bunu başarmanın birkaç yolu vardır. Örneğin düşük güç düzeyindeki bir kimse, çıkarlarını koruması için kendisinden çok daha güçlü bir akıl hocası’nın (mentor) desteğini alabilir. Diğer bir yol ise insanların işe başlamadan önce ortak amaçlara ulaşmak için bilinçli bir biçimde ittifak kurmalarıdır (şirketin mevcut CEO’sunu devirebilmek vb. için). Güçsüz kişi ya da grup, daha güçlü kişi ya da grupla yakınlaşabilmek için “kendini sevdirme” yoluna da gidebilir. Daha güçlü bir kimseyi, kendisiyle fikir birliği içerisinde olduğuna inandıran bir insan, o güçlü kişinin kendisini bir müttefik olarak görmesini sağlayabilir. Böylesi bir ittifak ise örgüt ortamında yaşamsal öneme sahiptir. Başarılı bir ittifak için, tarafların arkadaşlığın ötesinde karşılıklı yarar sağlama ve ortak düşmanları etkisiz hale getirme amaçlarının da bilincine varmış olmaları gerekmektedir.

Karizmatik lider şu özellikleri ortaya koyar: yüksek özgüven, konuşma yeteneği, inanç ve ideallerinde etik yaklaşım, amaçları açıkça ortaya koyma ve bu amaçlar doğru motivasyonu harekete geçirme. Karizmatik liderler güçlü ikna yeteneklerine ve bireysel güce sahiptirler. Transformasyonel liderlik karizmatik liderlikten bir basamak yukarda değerlendirilmiştir. Araştırmalar bu tip liderlerin takipçilerinin üst düzey gereksinimlerini karşılayabildiklerini, bağlılık ve sorumluluklarını arttırabildiklerini, çalışanları özel ilgilerinden vazgeçirip organizasyon yararına yönlendirebildiklerini ortay koymuştur. Transformasyonel liderlik için 6 adımdan söz edilmiştir. a) Değişim için bir gereksinim yaratma. b) Değişime karşı koymayı ortadan kaldırma, c) Değişim için bireysel sorumluluk ve özveride bulunma, d) Vizyon belirleme, e) Sorumluluk duygusunu oluşturma, f) Vizyonu kurumsallaştırma.

Karizmatik Lider ve Karizmatik Güç ile Transformasyonel Lider ve İlişkisel güç aslında akımlar arasında rasyonel kurumsallaşmadaki bu zıtlar dengesidir.

Sefa İle…