Osman Gazi mi Ataman Bey mi?
Mehmet Hakan Kekeç

Osman Gazi mi Ataman Bey mi?

02.05.2020 Cumartesi 15:36

Tarih’in spekülatif tarafına bayılırız. Tarihçinin de, spekülasyonu en güzel yapanını severiz. Bir yandan iyi bir yandan da kötüdür bu: İyidir, çünkü hayret duygumuz kıpırdanırsa ileri araştırmayla doğruya yaklaşırız. Kötüdür, çünkü spekülasyonun cazibesine kapılıp -tarihin hem üreticisi hem de tüketicisi olarak- o seviyede kalma riski vardır.

Hakkında en çok spekülasyon üretilen tarihi figürlerden biri de Osman Gazi’dir. Muhakkak bir yerlerde “Aslında adı Osman değil Ataman, bende bu bilgi, gel” diye spekülasyonun cazibesine kapılmış şekilde kasıla kasıla gezen birilerine rastlarsınız. Maşallah, Osman Gazi’yi torunlarından bile iyi tanırlar, hatta oğlu Orhan’dan da...

Osmanlı Hanedanı’nın kurucusu hakkında spekülasyon üretilmesi tuhaf değildir ama… Ne de olsa spekülasyonları bitirecek çağdaş (yani o dönemde yazılmış) kaynak yoktur. Aslında bir tane bulundu (Pachymeres kroniği),o da Atman/Ataman diyor, iyi mi. Fakat tarihçinin işi bu noktada spekülasyon üretmeye müsait bilginin cazibesine kapılmak değil, tartışmaya doğru dahil olmak, kaynakları iyi araştırmak/karşılaştırmak ya da araştırmış hocaları tesbid ve takip etmektir.

*  *  *

Osman Gazi hakkında tartışmalar daha isminden başlar. Atman/Ataman/Tuman görüşünü (spekülasyonunu demiyorum) ortaya atanlar/tutanlar, buradan yola çıkarak türlü türev-tezler üretirler. En meşhuru Herbert Gibbons’ın söylediği: Osman aslında gayrimüslimdi, Şeyh Ede Balı onu etkiledi, bir gece bir rüya gördü (ki o rüyayı herkes bilir, iki çeşidi vardır, biri Hayat Ağaç’lı, diğeri Kur’an’lı) ve Müslüman oldu. Aşıkpaşazade’de yazan hiçbir bilgiye inanmayan Gibbons, ne hikmetse “Gördü ve Müslüman oldu” demek için rüya rivayetine inanır.

Osmanlı Kuruluş dönemi söz konusu olduğunda benim Kutup Yıldızı’m Cemal Kafadar’dır. İki Cihan Aresinde çalışmasında isim konusunu işliyor. Özetle Ataman yazılışının hata olduğunu ima eden Kafadar (çünkü el Ömeri’nin kaynağında bu isim iki yerde iki farklı şekilde geçiyor ve Kafadar Tuman değil Osman kullanımının doğru olduğunu söylüyor),net bir ifadeyle “İsmi Ataman/Atman/Tuman olsa dahi Osman’ın paganlıktan Müslümanlığa geçtiği yönündeki teoriyi canlandıramayız” diyor.

İsim tartışmasını Kronik Yayınları’ndan henüz çıkmış ‘Osman Beg’ adlı biyografik çalışmasıyla Uğur Altuğ’un çok doyurucu şekilde işlediğini düşünüyorum: “Osman Beg’in ismi henüz ölümünden birkaç ay sonra düzenlenmiş olan Mekece Vakfiyesi’nde عثمان şeklinde kayıtlıdır”. Osmanlıca okurken biz bu (عثمان) kelimeyi Osman diye okuruz. Ama Arapça telaffuzu Uthman’dır. Altuğ, Bizans kaynaklarının Atman şeklinde yazmasının nedenini, o dönemde Anadolu’da Osman isminin Arapça orijinaline yakın biçimde telaffuz edilmesine bağlıyor. Duyduğunu hatalı şekilde kaydediyor yani Bizans kaynağı.

*  *  *

Ağabeylerinin adı (Gündüz, Saru Yatu) Türk isimlerinden alınmışken, Osman neden Osman’dır peki? Neşri’nin verdiği bilgilerden, Osman Gazi’nin 1324’te 67 yaşında hayatını kaybettiğini biliyoruz. Demek 1257 doğumlu. Ertuğrul Gazi 1230’lu yıllarda uc bölgeleri önce Karacadağ sonra da Söğüt’te çoktan nam yapmıştı. Buradan Osman Gazi’nin Ertuğrul’un epey ilerleyen yaşlarında doğduğunu anlıyoruz. Zaten 1280’lerde vefat ettiğinde 90’ını çoktan geçmişti. Osman Gazi’nin Kösedağ Savaşı’nda (1243) sonra doğmuş olması önemlidir. Çünkü Babai isyanı ve Kösedağ Savaşı’ndan sonra Vefaiyye tarikatının zümreleri Batı ucuna gelmişti. Bunlardan biri de Şeyh Ede Balı’dır. Ertuğrul Gazi’nin hayat görüşünde kimi değişikliklere neden olmuş olabilirler.

Vefaiyye’nin Anadolu’daki en önemli figürü Baba İlyas’ın (1240 isyanında hayatını kaybetti) dört halifesinden ilkinin ismi Şeyh Osman’dı. Şeyh Osman, Aşıkpaşazade’nin babası Aşık Paşa’nın da hocasıdır, görevi diyar-ı Rum’da İslam’ı yaymaktı. Eskişehir’e kadar Selçuklu/Moğol güçlerinin geldiğini biliyoruz, demek Şeyh Osman da batı ucunda tebliğ yapmış olmalıdır. Şeyh’in Batı ucunun en önemli subaşılarından biri olan Ertuğrul Gazi ile tanışmadığı düşünülemez. Uğur Altuğ’un görüşü: “Ertuğrul Beg’i de etkileyen bu Şeyh, oğluna verdiği Osman adının esin kaynağı olmuş görünüyor”… Yani Osman Gazi, ağabeylerinden epey sonra ve farklı bir dünyanın içine doğmuştu. Dolayısıyla bu neden herhangi bir Türk ismi değil de Osman isminin verildiğini açıklıyor.